કૂતરાનું કમોત અને અગિયારસનો ઉપવાસ

વાહનોની નાત-જાત અને સંખ્યામાં એવો ઉછાળો આવ્યો છે કે થોડા વર્ષો વીતવા સાથે કોઈના મૃત્યુના સમાચાર મળશે તો સામે પૂછવું પડશે કે ‘માંદગીથી થયું કે મોટરકારથી થયું?’ અમદાવાદના વસ્ત્રાપુર / Vastrapur, Ahmedabad વિસ્તારમાં જ્યાં રહું છું ત્યાં મારી નજર સામે જ મૃત્યુની એક ઘટના ઘટી. અરેરાટી વ્યાપી ગઈ. કોઈ માણસનું નહીં પણ કુતરાનું મોત થયું હતું. તોય અરેરાટી વ્યાપી તેના કારણો સહેજ જુદા હતા.

વાત જાણે એમ બની કે રોજ પડે છે એવી જ સવાર તે દિવસે પડી હતી. પણ અગિયારસની સવાર હતી એટલે સ્વાભાવિક જ ઘર સામે ઊભી રહેતી ફરાળી નાસ્તા-ખીચડીની લારી પર સામાન્ય દિવસો કરતા વધુ લોકોની ભીડ હતી. વસ્ત્રાપુર રહેણાકની સાથે-સાથે વેપારથી પણ ધમધમતો વિસ્તાર છે. રોજિંદા ગ્રાહકો સાથે અહીંથી પસાર થતા લોકો માટે પણ ફોટામાં દેખાય છે તે આશાપુરા ખીચડીની લારી સવારના નાસ્તાનું સ્વાદિષ્ટ સરનામું બની રહ્યું છે. ગ્રાહકોની ભેગાં તેમના વાહનો પણ ઉમેરાય. એવામાં એક ગાડી લારીની બાજુમાં આવીને ઊભી રહી. બસ એ સાથે અગિયારસની બારસ થવાની શરૂઆત થઈ. રોજિંદા ખાન-પાન ભેગું શોખથી ફરાળ ખાતા હંગામી ધોરણના ભક્તોને ‘સવારે અગિયારસ, બપોર પછી બારસ’ એવી ઉપમા મજાકમાં અપાતી હોય છે. અહીં પણ કંઈક એવું જ થવા જઈ રહ્યું હતું.

ગાડીમાં બેઠા-બેઠા જ ચીજ-વસ્તુનો ઑર્ડર આપીને ઓડકાર બોલાવનાર ગ્રાહકોએ પેટપૂજા પુરી થતા જ ગાડીને આગળ હંકારવાની ભૂમિકા નિભાવી. એ સાથે જ ગાડી નીચેથી ચીસ-ચિત્કાર ઉઠ્યાં. શેરી કૂતરાંના ભસવાના અવાજ પણ જોડાજોડ ચાલુ થયા. ગાડી રોકાઈ ગઈ. ચલાવનારે પાછું વળીને જોયું તો એક કૂતરું / Dog લોહીલુહાણ હાલતમાં ઊંધે માથે થઈ ચાર પગે તરફડિયાં મારી રહ્યું હતું. કૂતરાંના ભસવાના અવાજ સાંભળીને સવારનું છાપું વાંચવાનું પડતું મુકી ઊભા થયેલા મને પણ ઘરની બારી બહાર આ જ દ્રશ્ય દેખાયું.

ઘર બહાર નીકળી સામે રસ્તે ઊભી રહેલી લારી પાસે ગયો ત્યાં સુધીમાં તરફડિયાં મારવાનું શાંત થઈ ગયું હતું. ગાડી બહાર નીકળેલા વાહન ચાલકને અને લારીના માલિક-સંચાલકને એટલું તો સમજાયું કે ફરાળી નાસ્તાને ન્યાય અપાઈ રહ્યો હતો એ દરમિયાન જ કૂતરું ગાડી નીચે લપાયું હશે અને પોતાની જાત પ્રત્યે બેધ્યાન થયું હશે. હવે? હવે તો એના રામ રમી ગયા હતા. તરત જ મૃતદેહના નિકાલનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. હાલતો-ચાલતો માણસ મરી ગયો હોત તો આ પ્રશ્ન આટલો જલદીથી સામે ન આવ્યો હોત. હાલતું-ચાલતું ખરું પણ આ તો કૂતરું હતું. એની લાશનો તો ઝડપથી જ નિકાલ કરવો પડે ને? નહીં તો ભક્તોની અગિયારસ અભડાઈ જાય.

ફરાળી વાનગીઓથી મધમધતી લારીના માલિકે લાશ દુર્ગંધ મારવાનું શરૂ કરે તે પહેલા તેના નિકાલની વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે પહેલા તો ગાડીવાળા પાસે રૂપિયાની માગણી કરી. થોડી મિનિટો અગાઉ જ રાજી થઇને તેને નાસ્તાના રૂપિયા આપી ચુકેલા તેઓ આ પ્રકારની ‘ચુકવણી’ માટે ધરાર તૈયાર નહોતા. ‘અમારો કોઈ વાંક નથી’ એવી એમની દલીલ હતી. સાચી અને માની લેવી પડે તેવી દલીલ હતી. પણ એથી કંઈ આ નિકાલના પ્રશ્નનો નિવેડો આવવાનો નહોતો. બાકી રહેલા ગ્રાહકો એક પછી એક વિદાય લઇને નજીકની સેન્ડવીચ-ખમણ-ભજિયા-ગોટાની લારીઓ તરફ વળી રહ્યા છે તે બાબતનો ખ્યાલ આવતા લારીવાળાએ રકઝક પડતી મુકી અને ગલ્લા સામે જોયું. રસ્તેથી પસાર થતા એક સફાઈ કામદારને બૂમ પાડી લાશ સામે આંગળી ચીંધી અને બીજા હાથે પાંચસોની કડકડતી નોટ બતાવી. આટલું પૂરતું હતું.

સફાઈ કામદાર / Street Sweeper ભાઈ ક્યાંકથી જૂનું બારદાન – શણનો કોથળો શોધી લાવ્યો. સાથીદારને મદદે બાલાવ્યો. રસ્તે જતી રિક્ષાને / Rickshaw રોકી નિકાલના કામમાં સામેલ કરી. રિક્ષા બહાર કોથળો લટકતો રાખી પૂરપાટ ઝડપે તેને અમદાવાદની ભાગોળે આવેલી ડમ્પિંગ સાઇટ / Dumping Site તરફ મારી મુકી. રોડ-રસ્તા કે ધોરી માર્ગ વચ્ચે મોતને ભેટતા પશુઓના મૃતદેહની બદતર હાલત જોઈ ચૂકેલા આપણામાંના કોઈકને આટલું વાંચીને ‘લાશનો આટલો જલદી નિકાલ?’ એવો સવાલ થતો હોય તો તેમને જણાવવાનું કે આ કામ ‘દલાલી’ / Commission જેવું છે જેમાં બન્ને પાર્ટી તરફથી રૂપિયા મળે. રહેણાંકથી ધમધમતા અવર-જવરવાળા વિસ્તારમાં પડતી આવી લાશોને ઝડપથી નિકાલ કરવાના તો રૂપિયા મળે જ મળે. તેને ચોપડે નોંધ કરાવવા જતા જે-તે શહેરની મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન પણ સફાઈ કામદારને આ કામના રોકડા રૂપિયા ગણી આપે છે. લાશમાંથી મળતો આવો લાભનો અને લોભનો ધંધો કોણ છોડે? અહીં તો પાછો અગિયારસના ફરાળી ધંધાને દિવસભર ચલાવવાનો પણ સવાલ હતો.

કૂતરાના જીવન-કવન અને પરાક્રમ વિશે જાણવા આ જ બ્લોગ પર અન્ય બે પોસ્ટની મુલાકાત લેવા આ રહી લિન્ક...

કૂતરાની પૂંછડી..... : કહેવતને ખોટી પાડતો કૂતરો http://binitmodi.blogspot.in/2012/08/blog-post_25.html

અમદાવાદની આજકાલ : પાળેલા કૂતરા અને પોદળાએ આપેલી પીડા http://binitmodi.blogspot.in/2015/03/blog-post.html

(ઉપરોક્ત બ્લોગપોસ્ટની તસવીરો : બિનીત મોદી)

અમદાવાદની આજકાલ : પાળેલા કૂતરા અને પોદળાએ આપેલી પીડા

મંજુલાબહેન શાહ / Manjulaben Shah

ફોટામાં દેખાતા મંજુલાબહેન શાહ / Manjulaben Shah મારા પડોશી છે અને એ કારણે જ તેમની વાત...ખરેખર તો પીડા અહીં બ્લોગપોસ્ટ તરીકે સ્થાન પામી છે. નહીં તો આવી વાતો ઝટ ધ્યાને નથી ચઢતી. વાંચનાર માટે મંજુલાબહેન પણ હું ક્યાંક તેમનો ઉલ્લેખ ‘મંજુલામાસી’ના નામે કરીશ એટલી રજા લઇને આગળ વધુ.

તો વાત જાણે એમ છે કે...રોજ સવારે મહાદેવના દર્શને જવાનો નિત્યક્રમ રાખતા મંજુલાબહેન વેલેન્ટાઇન ડે – 14 ફેબ્રુઆરીની સવારે ઘરેથી એકલા જ નીકળ્યા. મહાદેવજીનું મંદિર ઘરથી એટલું નજીક છે કે મન રિક્ષા ભાડે કરવાની ‘ના’ પાડે અને રિક્ષાવાળો ક્યારેક જ ‘હા’ કહે. અમદાવાદ / Ahmedabad અને તેના જેવા મહાનગરોમાં આ સમયે પાળેલા કૂતરાઓને પણ ‘નિત્યક્રમ’ના જ કારણોસર તેમના પાલકો ઘર બહાર ફરવા લઇને નીકળે છે. જે પાલકો પાસે આ માટેનો સમય નથી તેઓ ‘ડોગ હેન્ડલર’ની / Dog Handler વ્યવસાયી સેવાઓ લે છે. એ દિવસે ફરવા નીકળેલા એવા જ એક હેન્ડલર (કૂતરાને વ્યવસાયી ધોરણે ફરવા લઇ જનાર ભાડૂતી વ્યક્તિ)ના હાથમાંથી હળવા થયેલા કૂતરાએ મંજુબહેનને વહાલ કરવાની કોશિશ કરી. કોશિશ પણ એવી કે કૂતરાએ આગલા બે પગ ઊંચા કરી તેને એમના ખભા પર ટેકવવાનો પ્રયાસ કર્યો. કૂતરાના આ વહાલભર્યા હુમલા કે હુમલાભર્યા વહાલને ખાળવા મંજુલામાસી બે પગલાં પાછા હટ્યા. કૂતરાથી સલામત અંતર રાખવા માટેના તેમના આ પગલાંએ તેમને વધારે મુશ્કેલીમાં મુક્યા. પાછળની બાજુ ગાય / ભેંસનો પોદળો / Cow Dung પડેલો હતો. તેની પર પગ પડતાં વેંત બૅલન્સ્ ગુમાવેલા તેઓ લપસ્યા. થોડીવારે કળ વળ્યા પછી ખ્યાલ આવ્યો કે જાતે ઊભા થઈ શકાય એવી તાકાત શરીર કરતું નથી.

પોદળાએ આપેલી પીડા (*)

ઘટનાસ્થળેથી પસાર થતી એક કૉલેજકન્યાએ મદદ માટે હાથ લંબાવ્યો. તેમને ઊભા કરી શકાય એટલી તાકાત તેની પાસે પણ નથી એવો ખ્યાલ આવ્યો એટલે તેણે રિક્ષાવાળાને ઊભો રાખ્યો અને મંજુલાબહેનને ઘર સુધી પહોંચતા કરવાનો જોગ કર્યો. બાકી પેલો કૂતરાનો હેન્ડલર (કે માલિક) તો ત્યાંથી પોબારા જ ગણી ગયો હતો. સારવાર માટે વાયા ઘર-પરિવાર હૉસ્પિટલ પહોંચ્યા તો નિદાન થયું કે થાપા-પગના સાંધાનો બોલ તૂટી ગયો છે. ઑપરેશન કરીને બદલવો પડે. ખર્ચ થાય પચાસ હજાર ઉપરાંત અને પીડા પારાવારની.

હેન્ડલરના આવવાની રાહ જોતા મહાનુભાવો

પાળેલા કૂતરાના કૂદકાએ આપેલી પીડા મંજુલાબહેન મહિનો – બે મહિનો ભોગવશે. પલાંઠી વાળીને જમીન પર નહીં બેસવાની અને કેટલાક પ્રકારના કામ-પરિસ્થિતિને ટાળવાની બંધી ગણો તો બંધી અને સજા સમજો તો એ પણ કાયમી. કૂતરાને પાળવાના અને પાળ્યા પછી સભ્ય સમાજમાં એ જ્યાં રહે છે ત્યાં ચોખ્ખાઈ – સ્વચ્છતા રાખવાના કેટલાક નિયમો છે અને તેનું પાલન કરવું અત્યંત જરૂરી જ નહીં સરકારી રાહે ફરજિયાત પણ છે. જેમ કે પાળેલા કૂતરાને ગળે પટ્ટો બાંધ્યા વગર જાહેરમાં લાવી શકાતો નથી. એમ કર્યા પછી પણ તેના સંભાળનારે તેને કાબુમાં રાખવાનો હોય છે. ચેપી રોગથી રક્ષણ આપતું વેક્સિનેશન તેના માટે જ નહીં પાળનાર માટે પણ જરૂરી હોય છે. દૈહિક ઉત્સર્ગની તેની રોજિંદી ક્રિયાઓ ઘરના જાજરૂ – બાથરૂમમાં જ પૂરી કરાવવાની હોય છે પરંતુ કૂતરા પાળનારા તે માટે પોતાની મોર્નિંગ વૉકની ટેવનો બખૂબી ઉપયોગ કરી જાણે છે. રસ્તાના ખૂણે-ખાંચરે પણ છડેચોક ટટ્ટી કરતો કૂતરો ગંદકી ફેલાવે છે તેની તેમને ચિંતા નથી. કેમ કે એવી ફિકર રાખવાનું કામ દેશના પંદરમા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને / Narendra Modi હસ્તક છે જેમણે ‘સ્વચ્છતા અભિયાન’ નામનું ડિંડક (સોરી અભિયાન જ) સત્તાવાર ધોરણે ચલાવ્યું છે.

પાલતુ કૂતરાને / Dog પટ્ટો કે સાંકળ બાંધ્યા વગર જાહેરમાં ફરવા લઈ જતા લોકો પછી આગળ બીજા બે વર્ગ આવે છે. એક મોટર-સાઇકલ કે સ્કૂટરેટ (એક્ટિવા પ્રકારના) પર બેસાડીને ફરવા લઈ જતો મધ્યમ વર્ગ અને બીજો તે કારની આગળ-પાછળની સીટમાં બેસાડીને કાચ ખુલ્લો રાખતો માલેતુજાર વર્ગ. બન્ને વર્ગ દ્વારા અપનાવાતા પ્રકાર જોખમી છે. સ્કૂટર / Scooter કે મોટર-સાઇકલ / Motor-Cycle પર કૂતરો પોતે જ એટલું અસુખ-અગવડ અનુભવે કે તે ગમે તે દિશામાં મોં – પૂંઠ ફેરવીને ચલાવનારને મુશ્કેલીમાં મુકી શકે. કારમાં / Car બેઠેલો કૂતરો એટલી સલામતી અનુભવે કે તે ગમે ત્યારે કાચની બહાર મોં કાઢીને બાજુમાંથી પસાર થતી વ્યક્તિ માટે અગવડ ઊભી કરી શકે. પાલકો આ સામે આંખ આડા કાન કરે છે કેમ કે તેમને મન આ સમસ્યા જ નથી.

માર પડવાની બીકે ફૂટપાથ પર ચઢેલી ગાય

કૂતરાની સાથે પોદળાના પાડનારની પણ ચર્ચા કરી લઇએ. શહેરમાં ગાય – ભેંસની વિષ્ટા / Animal Dung રસ્તા પર પડીને ગંદકી ફેલાવે કે આ પ્રાણીઓ ટ્રાફિકને અડચણરૂપ બને તે પછીના તબક્કાનો ત્રાસ ફેલાવવાની જવાબદારી તેના પાલકો પોતે જ નિભાવે છે. સાંજ પડ્યે આ પશુપાલકો મોટર-સાઇકલ સવાર થઈને તેમના પાળેલા પશુઓની શોધમાં નીકળી પડે છે. ભલું હોય તો સાથે એમનો એક સાથીદાર પણ લાકડી લઇને બેઠો હોય. શહેર વચ્ચે ઘાસચારો તો ક્યાંથી મળવાનો હતો? પરંતુ એંઠવાડ ખાઇને ધરાયેલું પશુ જ્યાં જોવા મળે ત્યાં એમની શોધ પૂરી થાય. બુચકારા બોલાવીને અને જરૂર પડ્યે લાકડી ફટકારીને ગાય – ભેંસને રસ્તા વચ્ચે દોડાવતા તેઓ તેને ઘર-ગમાણ ભણી દોરી જાય છે. એ દરમિયાન રસ્તે ચાલતા રાહદારીનું કે નાના-મોટા વાહનોનું જે થવાનું હોય તે થાય. એ તો ઠીક કોઈ હેવી વેઇટ વ્હીકલ (બસ, ટ્રક, ટ્રેક્ટર કે રોડ રોલર પ્રકારના) સાથે પશુ પોતે અથડાશે તો તેના શું હાલ-હવાલ થશે તેની પણ ચિંતા તેના પાલકોને થતી નથી. થતી હોય તો આવું કરે ખરા? પશુપાલકોના આ કરતૂતનો ફોટો લેવો પણ શક્ય નથી. એક ફ્રેમમાં તેમનો પકડદાવ આવે જ નહીં.

મૂંગા પશુઓને કસાઈવાડે કે કતલખાનામાં લઈ જતી ઘટનાઓના સમાચાર માત્ર વાંચીને જ ઘણાને અરેરાટી ઉપજતી હોય છે. મને ય ઉપજે છે. પરંતુ એ જ પશુઓને જ્યારે રસ્તા વચ્ચે તેના પાલકોનો ‘મોટર-સાઇકલ માર’ ખાતા જોઉં છું ત્યારે મને કતલખાને જતી ગાય – ભેંસ વધુ નસીબદાર લાગે છે. કમસે કમ લાકડીનો માર ખાઇને રસ્તા વચ્ચે હડિયાપાટી કરવામાંથી તો છૂટકારો મળી ગયો એને...કાયમ માટે.

હા...મંજુલાબહેન અને તેમના જેવા અનેકોની પીડા ચાલુ જ રહેવાની છે.

(* નિશાની સિવાયની તમામ તસવીરો : બિનીત મોદી)

કૂતરાની પૂંછડી..... : કહેવતને ખોટી પાડતો કૂતરો...

ભણતરની આજની વ્યાખ્યા પ્રમાણે ઉચ્ચતર પ્રાથમિક કે માધ્યમિક શાળામાં ભણતા ત્યારે ગુજરાતી વિષયની પરીક્ષામાં ‘કહેવતની પાદપૂર્તિ કરો’ એવો સવાલ આવતો. આજેય આવતો હશે એમ માની લઇએ. તો કહેવત છે કે.....

‘કુતરાની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી’

હવે આ કહેવતને ખોટી પાડતો હોય એવો સીધી પૂંછડીવાળો કુતરો / Dog અમદાવાદની ગલીઓમાં ‘હરતાંફરતાં’ મળી આવ્યો છે. લો તમે પણ જુઓ.

હું એકદમ ‘સ્ટ્રેઇટ ફોરવર્ડ’ છું

કોઈ ભયજનક સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તો કુતરાના કાન સરવા થાય, પૂંછડી સહેજ ટાઇટ કરે અને ક્યારેક પ્રતિક્રિયા રૂપે ભસે ય ખરો એવું સામાન્યપણે આપણે જોતા આવ્યા છીએ. એટલે એવી જ કોઈ સ્થિતિ નિર્માઈ હશે તેમ માનીને હું પણ તેને જોતો રહ્યો. તો ખબર પડી કે તેની પૂંછડી તદ્દન સ્વાભાવિક લાગે એવા ક્રમમાં જ સીધી અને ઊભી રહેતી હતી.

ચાલો સારું થયું. સ્ટ્રેઇટ ફોરવર્ડ માણસોની સંખ્યા આમેય ઓછી થતી જતી હોય એવા સમયકાળમાં ‘સ્ટ્રેઇટ ફોરવર્ડ પૂંછડી’ ધરાવતો શ્વાન પણ છેવટે મળ્યો તો ખરો.

તેની ઊભી પૂંછડી જોઇને યાદ આવ્યા ડોગ ક્લિનિક / Pets Clinic. અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ કે સુરત જેવા ભારતભરના શહેરોમાં પ્રેક્ટિસિંગ વેટરિનરિ ડૉક્ટરના દવાખાના જોવા મળે. તેમના દર્દીઓમાં બહુમતી કુતરાઓની જ હોય તો મુંબઈ જેવા શહેરમાં મ્યાઉંમાસી બિલાડી પણ હોય. શોખથી કુતરાને પાળવા-પોસવાવાળા એક વર્ગનો બીજો શોખ હોય કુતરાની પૂંછડી સીધી કરાવવાનો. હવે એ કંઈ એમ સીધી થાય નહીં. એટલે પાલતુ કુતરાના તદ્દન ફાલતુ માલિકો તેને સીધી કરાવવા રીતસરની વાઢકાપ કરાવે / Dog Tail Cutting. આ બધું કુતરુ જ્યારે ‘બચ્ચું’ હોય ત્યારે થાય એટલે પીડાદાયક હોય. એમ તો પૂંછડી સીધી કરાવવાની પ્રક્રિયા કુતરાં પર ગમે તે ઉંમરે થાય એ પીડાદાયક જ હોય. વેટરિનરિ ડોક્ટરની ભાષામાં પૂંછડીની આ પ્રકારની વાઢકાપને Docking તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

કુમળા કુતરાની પૂંછડી પર 'કાતર'કામ

સ્ટડ ફાર્મમાં ઘોડા ઉછેરતા તાલેવંતોને પણ ઘોડાની પૂંછડી કપાવવાની આવી લગની લાગી હોય છે. તેના કારણો કુતરા કરતા જુદા હોય છે. કુતરાની પૂંછડી કપાવવાથી એ સીધી તો ક્યારેય થતી નથી. હા, ટૂંકી થાય છે. અને એનો પાલક – માલિક એમ સમજવા માંડે છે કે તે સીધી થઈ ગઈ. વાઢકાપની આ પ્રક્રિયામાં વર્ષોવર્ષ કંઈ કેટલાય બચ્ચાંને પૂંછડીના ભાગે સેપ્ટિક / Septic થાય અને અંતે મોતને ભેટે. આવું થાય ત્યારે કુતરાના ‘માલિક’ની સ્થિતિ થોડીક તો કફોડી થાય છે. કારણ રોકડા રૂપિયા ચૂકવીને લાવેલા બચ્ચાને ઉછેરવા પાછળ ઠીક-ઠીક રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હોય છે. મોટેભાગે તેની ‘બજાર કિંમત’ વધારે ઉપજાવવા માટે જ આ કવાયત થતી હોય. એમાં રૂપિયા ચૂકવીને કરાવાયેલી ‘વણજોઇતી વાઢકાપ’ પછી તે મોતને ભેટે ત્યારે તેના માલિક માટે તે ‘ખોટનો સોદો’ સાબિત થતો હોય છે.

આટલું જાણ્યા પછી અને કેટલીક હદ સુધી જોયા પછી લાગે છે કે હવે નવી કહેવતનું સર્જન કરવું પડશે.....કુતરાના પાલકની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી.....પૂંછડીની જગ્યાએ ‘બુદ્ધિ’ શબ્દ મુકો તો ય કોઈ હરકત નથી.